• Per. Eki 21st, 2021

Ödemiş’in İlk ve Tek Kültürel Çıkış Noktası!

OSMANLI BELGELERİNDE ÖDEMİŞ

Byadmin

Ağu 7, 2021

Ödemiş Yıldız Kent Arşivi Müzesi (ÖYKAM); “…yaşadığı doğal ve tarihsel çevreyi tanıyıp korumayı önemseyen, kent bilincine sahip bireylerin sayısını artırma, yöre turizmi ile kültür ve sanat yaşamına katkıda bulunmayı kendisine görev edinmiş”(1) bir kurum olarak 2011 Mayısında Küçük Menderes Havzası’nın kitaplığını oluşturmaya başladı. İlkine birlikte inceleyelim mi?

Küçükmenderes Havzası’nın tarihini bilimsel bir yaklaşımla ele alan A. Munis Armağan’ın “Osmanlı Belgelerinde Ödemiş”(2)’in Önsöz’ünde Eski Belediye Başkanımız Sayın Bekir Keskin; şöyle diyor:“Bu kitap, kent kültürüne sahip çıkma yolunda hızlı ilerlemeler kaydeden, ülkemizin gözde ilçelerinden biri olan Ödemiş’in geçmişine sahip çıkma çalışmalarının bir ürünüdür. Okuyucu bazı başlıklardan yola çıkarak tarihsel analizlere ulaşabilecektir.”

Kitap, toplam 8 bölümden oluşuyor: “Ödemiş’in Tarihsel Konumu“, “Birgi/Ödemiş Tarihi Coğrafyası”, “Ödemiş ile İlgili İdari Statülerin Gelişimi”, “Kültürel Kimlik”, “Kentin Toplumsal Yapısı”, “Ödemiş’te Tarihsel Kurumlar”, “Salnamelerde Ödemiş”, “Salnamelere Göre I. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Ödemiş Yöneticileri.”Sondaki 12 adet belge, 1530-1903 arasındaki harita, vakfiyeler, salnameler… İlginç, sarsıcı bir Ödemiş yolculuğundan birkaçını paylaşıyorum:

* Ünlü Efe Gökçen Efe’nin danışmanı Halil Efe ”Eskiden Osmanlı’ya kafa tutmayı efelik sanırdık, asıl şimdi efeliğin zamanıdır, zira, vatan tehlikededir”diyerek Kurtuluş Savaşı’na katılmış.(s.27)

* 1866’ya dek Aydın Sancağı’nınolan Ödemiş, yaklaşık 400 yıllık sürecin ardından, 1867’den itibaren yeni oluşturulan İzmir sancağına bağlanmış, 1924’te de İzmir’in kazası olmuş.(s.55)

* Ödemiş, 1888 yılından sonra, büyüme sürecine girmiş ve ekonomik yaşam canlanmış.(s.55)

* Sosyal yapıda cami ve mescitlerhızla artmış; Hacı Hasan, Bıçakçı Hacı Mustafa Ağa, Karabali Hacı Ali, Molla Hasan, Hacı Nuri, Güvendikli Hacı Hüseyin (Kuvvetli), Hacı Abdi Ağa, Gürcüzade Hafız Salih, Ahmet Ağa, Karahacı Mehmet, Kuloğlu ve Emir Mustafa Çelebi mescit ve camileri.(s.58)

* Bu süreçte, Ödemiş’te eğitim-öğretim kurumlarının da sayısıartmış. Bunların başlıcaları, Hacı Hasan bin Hüsam, Kabasakal, Amizade Elhaç Mustafa, Mutafzade, Hacı Ataullah, Karadoğan, Karahacı Mehmet, Hocazade medreseleriyle Konevi Hacı Hafız ve Hoca İbrahim mektepleri. Okullaşma, elit kazanımlarına da katkı sağlamış görünmekte.(s.58)

* MURSALLI KÖYÜ, özellikle aydın yetiştirmede örnek alınabilecekyerleşim birimi. (s.58)

* Mursallılı Hacı İbrahim Ağa, 1890 (1307) tarihli vakfiyesinde, sadece, Yenicami avlusundaki leylekleri konu almayıp, hapisteki mahkûmların su gereksinimlerini de ele alarak, hümanist bir yaklaşımla, örneğine pek az rastlanan toplumsal sorumluluğun gereğini yapmakta.(s.58-59)

* 1909’da II. Abdülhamit’in Sadrazam Tevfik Paşa’ya,Ödemiş Belediye Başkanı Ali Haydar Bey’in halkı için çektiği telgraf, kentin, ülke sorunlarıyla ilgilendiğini göstermekte.(s.64)

* Rum’lar, Ödemiş’i, Küçük Menderes Havzası’nın en güçlü kentihaline getirerek, Rum’ların ünlü kenti  Tire’den yaklaşık dört kat fazla Rum nüfusa taşımışlar. Ermeni’ler, Ödemiş’in sosyo-ekonomik yaşamına geç katılan ancakgüçlü nüfus yapısıyla çeyrek yüzyıla damgasını vuran bir unsur. Ermeni’lerin, kente ne zaman ve hangi nedenlerle geldikleri kesin olarak saptanamamış. Ödemiş kent yaşamında etnik unsurlar içinde en zayıf kesimioluşturan Yahudi’ler, bir cemaat yapısına bile kavuşamamış görünmekte. Ödemiş Yahudileri, özellikle Cumhuriyet döneminde kentte varlıklarını hissettirmekte. Bu da Rum ve Ermeni gibi güçlü azınlıkların kentten ayrılmasından sonra olmuş.(s.75-76)

* Ödemiş tarihinin dikkate alınması gereken başlıklarından biri dekentin eğitime duyduğu ilgi. Ödemiş Rüştiyesi, Küçük Menderes Havzası’ndaki İLK “rüştiye” olması nedeniyle de ayrı bir öneme sahip.(s.90) Rüştiye 1873 yılında açılmış ve 1888 yılına kadar toplam 62 kişi mezun olmuş.

* 1884 Salnamesi’nde Ödemiş ve Birgi’deki kütüphanelere değinilmekte, Ödemiş’te halkın oluşturduğu 518 ve Birgi’de 2005 ciltlik kütüphanelerin varlığı oldukça önemli. (s.119)

* Ödemiş’in kentleşme sürecine önemli katkılar sağlayan buailelerin secere kökleri, ele alınmadan Ödemiş’in XIX ve XX yy’ın ilk yarısına değin yönetimsel sürecini anlamanın olanağı yok. Örneğin, “Bengisu”, “Emmioğlu”, “Alimler” ve “Mursallı”lar bu köklerden başlıcasını oluşturmakta. Bunların yanı sıra diğer bazı adlar da kentin yönetiminde etkin olmuş kimlikler.(s.152)

Emeğini her zaman kutladığım Sayın A. Munis Armağan; yapıtı oluştururken aynı zamanda pek çok konunun altını çizmiş. “Araştırılmalı, incelenmeli” demiş.

Yol göstericiliği, dilerim meraklısını bulur…     

DİPNOTLAR :

1- www.oykam.org/OYKAM_Yonerge.pdf- Erişim:08.12.2020-18:20.

2- A. Munis Armağan, Osmanlı Belgelerinde Ödemiş, Ödemiş Belediyesi Kent Müzesi Yayınları No: 1, Mayıs 2011.